Getnaðarvarnir: Valkostir og hvað hentar þér

Val á getnaðarvörnum er ekki ein ákvörðun fyrir lífstíð. Sú aðferð sem hentar þér best á tvítugsaldri er ekki endilega sú sama og hentar eftir að þú hefur eignast barn, eða þegar sambönd og framtíðaráform breytast. Aðferðirnar eru mismunandi hvað varðar verkunarhátt, hversu mikið þær krefjast daglegrar árvekni, hversu fljótt náttúruleg frjósemi snýr aftur eftir að notkun lýkur og hvaða áhrif þær hafa á tíðahringinn.

Val á getnaðarvörn snýst fyrst og fremst um upplýsta ákvörðun og sjálfsákvörðunarrétt yfir eigin líkama. Sumir kjósa hámarksöryggi án þess að þurfa að muna eftir daglegri töku, á meðan aðrir vilja hormónalausa valkosti eða aðferðir sem hægt er að hætta að nota án aðkomu heilbrigðisstarfsfólks. Engin ein aðferð er betri en önnur—aðalatriðið er að finna það sem hentar þínum líkama, lífsstíl og framtíðaráformum.

Helstu flokkar getnaðarvarna

• Langverkandi afturkræfar getnaðarvarnir (LARC): Þar á meðal eru hormónalykkjan, koparlykkjan og getnaðarvarnastafurinn. Þessar aðferðir veita yfir 99% öryggi og krefjast engrar daglegrar aðgerðar. Þær geta verið á sínum stað allan gildistíma sinn (frá 3 upp í 10 ár eftir tegund), en ljósmóðir eða læknir getur fjarlægt þær hvenær sem er ef þú ákveður að reyna að verða þunguð eða vilt skipta um aðferð.
• Hormónatengdar aðferðir: Samsettar getnaðarvarnatöflur (pillan), prógestíntöflur (minipillan), forðaplástrar, leggangahringir og getnaðarvarnasprautur. Þessar aðferðir geta hjálpað til við að draga úr miklum blæðingum eða tíðaverkjum, en krefjast reglulegrar notkunar (daglega, vikulega eða mánaðarlega).
• Hindrunaraðferðir: Smokkar fyrir karlmenn og konur. Smokkurinn er eina getnaðarvörnin sem verndar jafnframt gegn kynsjúkdómum. Að nota smokkinn samhliða annarri öruggri getnaðarvörn (eins og lykkju eða pillunni) veitir kjörna „tvöfalda vörn“ fyrir kynheilbrigði.
• Náttúrulegar aðferðir og frjósemisvitund: Að fylgjast með líkamshita, leghálsslími og tíðahring. Þessi aðferð krefst mikillar daglegrar nákvæmni og hefur hærri bilunartíðni við hefðbundna notkun, en er algjörlega laus við hormón og aukaverkanir.

Neyðargetnaðarvarnir

Ef getnaðarvörn bregst, gleymist eða var ekki notuð, eru neyðargetnaðarvarnir í boði:

• Neyðargetnaðarpillan („daginn-eftir-pillan“): Fæst án lyfseðils í öllum apótekum. Hún virkar með því að fresta egglosi og er virkust því fyrr sem hún er tekin, helst innan 24 klukkustunda, þótt sumar tegundir virki allt að 3 til 5 dögum (72–120 klst.) eftir óvarðar samfarir.
• Koparlykkjan: Ljósmóðir eða læknir getur sett hana upp allt að 5 dögum eftir óvarið kynlíf. Hún er öruggasta form neyðargetnaðarvarnar og getur nýst áfram sem langtíma getnaðarvörn.

Frjósemi eftir fæðingu og mýtan um brjóstagjöf

Margar konur telja ranglega að ekki sé hægt að verða þunguð á meðan barn er á brjósti eða áður en fyrstu blæðingar hefjast eftir fæðingu. Staðreyndin er sú að egglos á sér stað um tveimur vikum fyrir fyrstu blæðingu, sem þýðir að þú getur orðið þunguð áður en þú tekur eftir því að tíðahringurinn sé hafinn á ný. Þótt eingöngu brjóstagjöf (dag og nótt, án pela eða snuðs, hjá börnum yngri en 6 mánaða) dragi úr líkum á egglosi, er hún ekki örugg vörn ein og sér. Ræddu getnaðarvarnir eftir barnsburð við ljósmóður þína fyrir eða fljótlega eftir fæðingu.

Þegar stefnt er á þungun

Þegar þú ákveður að tíminn sé réttur til að eignast barn, snýr náttúruleg frjósemi yfirleitt fljótt aftur eftir að notkun getnaðarvarna lýkur (helsta undantekningin er getnaðarvarnasprautan, þar sem getur tekið nokkra mánuði fyrir líkamann að ná jafnvægi). Mælt er með því að byrja að taka daglega fólínsýru (400 míkrógrömm) að minnsta kosti einum til þremur mánuðum áður en getnaðarvörnum er hætt, til að verja fóstur gegn fæðingargöllum í taugapípu á fyrstu vikum þungunar.

Hvar færðu aðstoð á Íslandi?

Þú þarft ekki að taka þessa ákvörðun án stuðnings. Þú getur bókað tíma hjá ljósmóður eða heimilislækni á heilsugæslustöðinni þinni. Þar er boðið upp á trúnaðarsamtöl, skimun fyrir kynsjúkdómum, lyfseðla og uppsetningu eða fjarlægingu á lykkju og getnaðarvarnastaf.