Bólusetningar á fyrsta árinu: Fyrirkomulag, aukaverkanir og hvað má búast við

Almennar bólusetningar barna veita ungbörnum öfluga vörn gegn alvarlegum og lífshættulegum smitsjúkdómum á þeim tíma þegar ónæmiskerfi þeirra er enn að þroskast. Á Íslandi er bólusetningardagskrá barna skipulögð og samræmd af Embætti landlæknis.

Bólusetningar eru algjörlega gjaldfrjálsar fyrir öll börn með lögheimili á Íslandi. Þátttaka er valfrjáls, en góð þátttaka verndar bæði barnið þitt og viðkvæma einstaklinga í samfélaginu.

1. Bólusetningardagskrá fyrsta ársins á Íslandi

Bólusetningum fyrsta ársins er dreift á fáar skoðanir í ungbarnavernd. Með því að nota samsett bóluefni fær barnið hámarksvörn með sem fæstum stungum:

• 6 vikna aldur:
  • Rótaveira (1. skammtur af 3): Gefið sem vökvi til inntöku (munndropar) sem verndar gegn alvarlegum magaveirusýkingum, uppköstum og ofþornun. Fyrsta skammtinn þarf að gefa við 6–11 vikna aldur.
• 3 mánaða aldur:
  • Fimmgilt samsett bóluefni (1. skammtur af 3): Verndar gegn barnaveiki, stífkrampa, kíghósta, mænusótt og Haemophilus influenzae af gerð b (Hib).
  • Pneumókokkabóluefni (1. skammtur): Verndar gegn alvarlegum eyrnabólgum, lungnabólgu og heilahimnubólgu af völdum pneumókokka.
  • Rótaveira (2. skammtur af 3)
• 5 mánaða aldur:
  • Fimmgilt samsett bóluefni (2. skammtur)
  • Pneumókokkabóluefni (2. skammtur)
  • Rótaveira (3. skammtur)
• 12 mánaða aldur (1 árs):
  • Fimmgilt samsett bóluefni (3. skammtur)
  • Pneumókokkabóluefni (3. skammtur)
  • Meningókokkabóluefni (ACWY): Verndar gegn heilahimnubólgu og blóðsýkingu af völdum meningókokka af gerðum A, C, W og Y.
• Vörn gegn RS-veiru:
  • Börnum sem fæðast á RS-tímabilinu (október til mars) er boðið nirsevimab (Beyfortus) við fæðingu. Börnum sem fædd eru utan tímabilsins og eru yngri en sex mánaða þegar það hefst er einnig boðið það. Þetta eru langvirk mótefni sem veita vörn gegn alvarlegum RS-veirusýkingum og sjúkrahúsinnlögnum.

(Athugaðu: Við 18 mánaða aldur er gefið bóluefni gegn mislingum, hettusótt, rauðum hundum og hlaupabólu.)

2. Eðlileg viðbrögð: Hverju má búast við eftir bólusetningu?

Algengt er að börn verði dauf eða pirruð í 24 til 48 klukkustundir eftir bólusetningu. Þetta eru heilbrigð merki um að ónæmiskerfið sé að bregðast við og mynda mótefni:

• Vægur hiti (undir 38,5°C).
• Roði, hiti eða lítill, harður hnúður á stungustað á læri (hnúðurinn getur tekið nokkrar vikur að hverfa alveg).
• Pirringur, óværð, aukin svefnþörf eða lystarleysi.
• Örlítið lausari hægðir eða garnagaul eftir rótavírusdropana.

Hvernig er hægt að láta barninu líða betur? Bjóddu brjóst eða pela oft, veittu mikla nánd og húð-við-húð snertingu og klæddu barnið í þægileg og laus föt. Ef barninu líður greinilega illa eða er með vanlíðan vegna hita getur þú ráðfært þig við hjúkrunarfræðing um viðeigandi skammt af parasetamóli fyrir ungbörn.

🚨 Læknisfræðileg hættumerki: Hvenær á að leita aðstoðar?

Þótt alvarlegar aukaverkanir séu mjög sjaldgæfar ættir þú að hafa samband við heilsugæsluna, hringja í 1700 eða leita læknisaðstoðar ef:

• Barn yngra en 3 mánaða fær hita sem er 38,0°C eða hærri.
• Hiti fer yfir 39,0°C eða varir lengur en í 48 klukkustundir.
• Barnið grætur stanslaust með skerandi, háum og óhuggandi gráti klukkustundum saman.
• Barnið er óvenju máttlaust, dauflegt eða erfitt að vekja.
• Bráð ofnæmisviðbrögð (hringdu strax í 112): Skyndilegt ofsakláði eða útbrot um allan líkamann, bólga í andliti, vörum eða tungu, önghljóð eða öndunarerfiðleikar.

Misstir þú af tíma? Ekkert mál að bæta upp

Ef barnið var veikt með hita á bólusetningardag eða ef þú varst erlendis er fullkomlega eðlilegt og öruggt að fresta tímanum. Þú þarft aldrei að byrja bólusetningarferlið upp á nýtt frá byrjun; ónæmiskerfið man eftir fyrri skömmtum.

Hafðu einfaldlega samband við ungbarnaverndina á heilsugæslustöðinni þinni til að bóka nýjan tíma.

📞 Bólusetningaskrá og sambandsupplýsingar á Íslandi

• Heilsuvera: Þú getur alltaf flett upp bólusetningarsögu barnsins þíns, séð hvaða bóluefni hafa verið gefin og hvað er framundan með því að skrá þig inn á Heilsuvera.is með rafrænum skilríkjum.
• Ung- og smábarnavernd: Bólusetningar eru framkvæmdar af hjúkrunarfræðingum á heilsugæslustöðinni þinni.
• Heilsuvera í síma: Hringdu í 1700 (opið 24/7) til að fá ráðgjöf um hita eða líðan eftir bólusetningu.
• Neyðarlínan: Hringdu tafarlaust í 112 ef grunur leikur á bráðu ofnæmi eða öndunarerfiðleikum.