Föst fæða: Hvenær og hvernig er best að byrja?

Föst fæða er kynnt sem viðbót við mjólk en ekki í staðinn fyrir hana. Brjóstamjólk eða ungbarnablanda er áfram mikilvægasta næringar- og orkulind barnsins allt fyrsta árið. Ákvörðun um hvenær eigi að byrja ætti fyrst og fremst að miðast við þroskamerki barnsins frekar en dagatalið eingöngu, þó svo að almennt sé mælt með því að byrja um sex mánaða aldur. Aldrei má byrja að gefa fasta fæðu fyrir 4 mánaða aldur (17 vikur), þar sem meltingarvegur og nýru barnsins eru ekki nægilega þroskuð til að vinna úr öðru en mjólk.

Merki um að barnið sé tilbúið

Börn þroskast á mismunandi hraða, en raunveruleg vísbending um að barn sé tilbúið felst í því að eftirfarandi þroskamerki séu öll til staðar:

• Góð höfuð- og hálsstjórn: Barnið getur haldið höfðinu stöðugu án þess að riða.
• Getur setið með stuðningi: Barnið situr upprétt í matarstól með lágmarksstuðningi.
• Samhæfing handa, augna og munns: Barnið horfir á matinn, getur gripið hann og borið sjálft upp í munn.
• Kyngir matnum í stað þess að ýta honum út: Tunguviðbragðið (það meðfædda viðbragð að ýta föstum hlutum út úr munninum með tungunni) hefur dofnað, svo barnið getur fært matinn aftur í munninn og kyngt honum.

Athugaðu: Að sjúga hnefana, vakna oftar á næturnar eða fylgjast með öðrum borða eru eðlileg þroskastig og þurfa alls ekki að þýða að barnið sé tilbúið fyrir fasta fæðu.

Hvaða mat á að bjóða fyrst?

• Járnrík fæða: Náttúrulegar járnbirgðir sem barnið fékk á meðgöngu fara að tæmast um sex mánaða aldur. Mikilvægt er að bjóða járnríka fæðu snemma, til dæmis vel soðið og maukað kjöt, fisk, linsubaunir, baunir eða járnbættan ungbarnagraut.
• Fyrsta kynning á ofnæmisvöldum: Helstu ofnæmisvalda (eins og vel soðin egg, hnetusmjör þynnt með mjólk, fisk, sesamfræ og mjólkurvörur) ætti að kynna frá um sex mánaða aldri og halda þeim reglulega í fæðunni. Kynntu einn ofnæmisvald í einu, í litlu magni að degi til, svo auðvelt sé að taka eftir hugsanlegum ofnæmisviðbrögðum.
• Áferð fæðunnar: Byrjaðu á fínu mauki eða mjög mjúkri stöppu og færðu þig smám saman yfir í grófari bita, fingramat og heimilismat eftir því sem barnið lærir að tyggja betur.

Mikilvægar öryggisreglur

• Gefðu aldrei hunang fyrir 12 mánaða aldur: Hunang getur innihaldið gró bakteríunnar Clostridium botulinum sem veldur ungbarnabótúlisma. Þetta er mjög sjaldgæf en lífshættuleg sýking hjá börnum yngri en eins árs.
• Hvorki viðbættur sykur né salt: Nýru ungbarna ráða ekki við viðbætt salt, og viðbættur sykur eykur hættu á tannskemmdum og mótar óæskilegar bragðvenjur.
• Varastu köfnunarhættu: Heil vínber, kirsuberjatómatar, stór ber, heilar hnetur, poppkorn og hart, hrátt grænmeti (eins og heilar gulrætur) má aldrei gefa í heilu lagi. Skerðu alltaf kringlóttan mat langsum í fernt og sjóddu hart grænmeti þar til það verður mjúkt í gegn.

Munurinn á að kúgast og að kafna

• Að kúgast er eðlilegt varnarviðbragð: Barnið opnar munninn, rekur út tunguna, hóstar, gefur frá sér hljóð og roðnar í framan. Þetta er heilbrigt viðbragð sem kemur í veg fyrir að matur fari í öndunarveginn. Haltu ró þinni, fylgstu vel með og leyfðu barninu að jafna sig sjálfu án þess að grípa inn í að óþörfu.
• Köfnun er hljóðlaus og bráðhættuleg: Barn sem er að kafna getur hvorki grátið, hóstað né andað, og húðin getur fljótt orðið föl eða bláleit. Þetta er neyðarástand sem krefst tafarlausrar skyndihjálpar fyrir ungbörn (fimm bakhögg og fimm brjóstþrýstingar).

Leiðbeiningar og stuðningur á Íslandi

Embætti landlæknis gefur út vandaðar leiðbeiningar um næringu ungbarna. Hafðu í huga að öll börn á Íslandi eiga að fá daglega D-vítamíndropa frá fyrstu vikum lífsins í samræmi við leiðbeiningar heilsugæslunnar.

Ef þú hefur spurningar um vöxt barnsins, þroskamerki eða kynningu á matvælum skaltu hafa samband við hjúkrunarfræðing eða ljósmóður í ung- og smábarnavernd á heilsugæslustöðinni þinni.